Tình thế đảo ngược sau một tháng chiến sự Iran

Mỹ áp đảo quân sự từ đầu xung đột, nhưng Iran dần dùng lá bài kinh tế vào eo biển Hormuz để lật ngược tình thế sau một tháng giao tranh.

Một tháng sau khi phát động chiến dịch tấn công Iran, Tổng thống Mỹ Donald Trump đang tìm cách hạ nhiệt xung đột, đề nghị thỏa thuận ngừng bắn trong 30 ngày với Iran. Trong thời gian đó, hai bên có thể thảo luận về kế hoạch chấm dứt cuộc xung đột đã gieo rắc hỗn loạn cả Trung Đông và làm đảo lộn nền kinh tế toàn cầu.

Theo các nguồn tin, đề xuất ngừng bắn 15 điểm mà Mỹ đưa ra đề cập đến hàng loạt vấn đề như việc nới lỏng lệnh trừng phạt, hợp tác hạt nhân dân sự, thu hẹp chương trình hạt nhân Iran, việc giám sát của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), yêu cầu giới hạn chương trình tên lửa Iran cũng như việc di chuyển của tàu thuyền qua eo biển Hormuz.

Nhưng phía Iran đã bác bỏ đề xuất trên, cho rằng chúng “quá mức”. Ngoại trưởng Abbas Araghchi ngày 25/3 tái khẳng định trên truyền hình nhà nước Iran rằng Tehran “không có ý định thương lượng”.

“Chúng tôi muốn chấm dứt chiến tranh theo các điều kiện của mình, theo cách để chuyện này không lặp lại thêm lần nào nữa”, ông nói.

Tòa chung cư đổ nát sau đòn tập kích vào Tabriz, Iran hôm 24/3. Ảnh: AP

Điều này khiến ông Trump đứng trước hai lựa chọn. Mỹ giờ có thể chấm dứt toàn bộ chiến dịch và thừa nhận các mục tiêu ban đầu chưa thể hoàn thành, hoặc tiếp tục leo thang hành động quân sự và đối mặt rủi ro sa lầy lâu hơn trong xung đột.

Chiến dịch tập kích dữ dội của Mỹ và Israel từ ngày 28/2 đã gây tổn thất nặng nề cho Iran. Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei cùng nhiều quan chức cấp cao Iran đã thiệt mạng, trong khi nhiều tòa nhà, căn cứ chỉ còn lại đống đổ nát.

Sức mạnh quân sự vượt trội của Mỹ và Israel đã khiến hải quân Iran gần như bị xóa sổ, năng lực tên lửa suy giảm đáng kể, hàng loạt tướng lĩnh bị hạ sát. Tuy nhiên, Iran không nhanh chóng bị khuất phục như dự liệu của ông Trump và không chấp nhận “đầu hàng” như yêu cầu của Tổng thống Mỹ.

Sau khi phóng tên lửa, UAV vào các mục tiêu của Mỹ cùng Israel trên khắp khu vực, Iran cũng nhanh chóng kiểm soát eo biển Hormuz, huyết mạch nắm giữ 20% nguồn cung dầu thế giới. Đây được xem là con át chủ bài giúp Tehran dần đảo ngược tình thế.

Iran tuần này tuyên bố các tàu “không thù địch” có thể đi qua eo biển Hormuz, với điều kiện không tham gia hoặc hỗ trợ hành động chống lại Iran và tuân thủ đầy đủ quy định an ninh do Tehran đặt ra. Họ còn xem xét thu phí tàu thuyền qua tuyến đường này.

Loạt động thái của Iran được cho là nhằm kiểm soát dòng vận tải năng lượng toàn cầu, qua đó gây sức ép để Mỹ chấm dứt chiến sự và tạo lợi thế trên bàn đàm phán hòa bình.

Vị trí eo biển Hormuz và các quốc gia xung quanh. Đồ họa: NASA

Jonathan Eyal, nhà phân tích của Straits Times, nhận xét điều đáng ngạc nhiên trong xung đột hiện tại không phải là vì nó đã nổ ra, mà bởi Mỹ đã khai chiến mà gần như chưa hiểu rõ tác động lâu dài của nó, đặc biệt là những gì sẽ xảy ra với eo biển Hormuz.

Trong 4 thập kỷ qua, giới chuyên gia quốc phòng Mỹ đều nhấn mạnh nguy cơ Iran sẽ phản công dữ dội, nhắm vào các nước láng giềng vùng Vịnh và phong tỏa eo biển Hormuz nếu nước này bị tấn công.

Ngày 15 tháng 3, hai tuần sau khi Iran làm chính xác điều đó, ông Trump tuyên bố rất ngạc nhiên trước những hành động của Tehran. “Họ đáng lẽ không được tấn công tất cả các quốc gia khác ở Trung Đông. Không ai ngờ tới điều đó. Chúng tôi đã bị sốc”, ông nói.

Giới quan sát cho rằng Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu trước chiến dịch đã thuyết phục ông Trump rằng Iran yếu thế và chỉ cần vài cuộc không kích là đủ để khiến họ khuất phục. Nhưng kết quả cho thấy mọi chuyện không dễ dàng như vậy.

Theo giới quan sát, trước khi tiến hành chiến dịch, Mỹ đã không thực hiện những biện pháp phòng ngừa an ninh cơ bản nhất, như sơ tán hầu hết các nhà ngoại giao khỏi khu vực, hay không điều tàu quét mìn đến gần eo biển Hormuz. Ông Trump dường như đã tin rằng toàn bộ cuộc chiến sẽ kết thúc trong vài ngày, trước khi Iran kịp phong tỏa Hormuz.

Trong một tháng qua, về mặt quân sự, quân đội Mỹ đã thể hiện đúng như kỳ vọng, đó là phá hủy hầu hết cơ sở hạ tầng quân sự của Iran và nhiều mục tiêu khác, thiết lập quyền kiểm soát trên không chỉ trong vài giờ sau đợt tấn công đầu tiên.

Người Iran có vẻ vẫn đứng vững, nhưng họ sẽ cần nhiều năm để hồi phục sau những đòn giáng mạnh, và có lẽ mất cả thập kỷ để khắc phục những thiệt hại gây ra cho nền kinh tế.

Hệ thống phòng không của Israel khai hỏa để đánh chặn các tên lửa phóng từ Iran ngày 1/3. Ảnh: AP

Tình báo Israel cũng hoạt động hiệu quả đúng như mong đợi. Chiến dịch ném bom của họ đã hạ sát hầu hết các nhà lãnh đạo chính trị và quân sự hàng đầu của Iran, cũng như phá hủy đáng kể năng lực nghiên cứu quân sự của nước này.

Nhưng điều mà giới lãnh đạo Mỹ và Israel dường như không lường trước được là khả năng biến điểm yếu thành sức mạnh của Iran. Chính phủ Iran đã nhận thức rằng họ đang đối mặt với thách thức mang tính sống còn và phải chiến đấu vì sự tồn vong của mình.

Bởi vậy, Iran xác định mục tiêu cao nhất là đảm bảo hệ thống chính quyền không bị phá hủy hoàn toàn, bất chấp các cuộc hạ sát liên tiếp. Giới quan sát nhấn mạnh chế độ chính trị của Iran khó có thể bị đánh bại chỉ bằng chiến dịch không kích.

“Tehran thắng bằng cách không thua, còn ông Trump sẽ thua nếu không thắng”, Karim Sadjadpour, chuyên gia nổi tiếng về Iran tại Mỹ, nhận xét.

Bởi vậy, khi cuộc chiến bước sang tháng thứ hai, Iran hiện mới là bên nắm thế chủ động. Nếu ông Trump ra lệnh rút quân về nước, Iran sẽ không chỉ nổi lên như bên thắng trong cuộc đối đầu này, mà còn tăng cường khả năng kiểm soát toàn diện với eo biển Hormuz.

Khói đen bốc lên sau cuộc tập kích ở thành phố Sharjah, UAE hôm 1/3. Ảnh: AP

Nhưng nếu Mỹ chọn tăng cường áp lực quân sự, Iran sẽ sẵn sàng chịu đựng về mặt quân sự, đồng thời gây thêm nỗi đau kinh tế cho đối phương, theo giới phân tích.

Ông Trump khó có thể đạt được gì nếu ra lệnh cho lực lượng thủy quân lục chiến Mỹ chiếm đóng đảo Kharg, trung tâm dầu mỏ quan trọng của Iran. Kế hoạch này sẽ bóp nghẹt nguồn thu từ dầu mỏ của Iran, nhưng nó sẽ chỉ làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu hụt dầu mỏ toàn cầu và khiến giá năng lượng tăng vọt.

Ông Trump cũng có thể ra lệnh phá hủy các nhà máy điện của Iran. Nhưng Iran chắc chắn sẽ trả đũa bằng cách phá hủy mạng lưới nhà máy khử mặn nước biển của các nước láng giềng Arab, để lại cho Mỹ bài toán hậu cần khổng lồ.

“Iran đã đẩy Mỹ vào thế bí, ở đó bất kỳ sự leo thang nào do ông Trump quyết định đều làm tăng cái giá về kinh tế mà Mỹ phải trả, trước khi người Iran thực sự nếm trải nỗi đau tương ứng”, Eyal cho hay.

Sau một tháng chiến dịch, đa số người Mỹ vẫn giữ lập trường phản đối cuộc chiến. Cuộc khảo sát của Trung tâm Nghiên cứu Pew công bố ngày 25/3 cho thấy 61% người Mỹ không tán thành cách ông Trump xử lý xung đột.

Kết quả cuộc thăm dò từ AP-NORC cho thấy 60% người trưởng thành nói rằng hành động quân sự của Mỹ tại Iran đã “đi quá xa”. Ngay cả khảo sát của Fox News, trang cánh hữu ủng hộ ông Trump, cũng ghi nhận 58% cử tri Mỹ phản đối cuộc chiến.

Trong cuộc thăm dò công bố ngày 24/3 của Reuters/Ipsos, 61% người được hỏi không ủng hộ các cuộc không kích của Mỹ vào Iran. Tương tự, 61% không hài lòng với vai trò Tổng thống của ông Trump.

Ngay cả một số thành viên đảng Cộng hòa cũng lo ngại cuộc chiến có thể gây tổn hại cho đảng trong kỳ bầu cử giữa kỳ vào tháng 11, nơi họ đang nỗ lực bảo vệ thế đa số mong manh tại quốc hội.

Người đàn ông mang theo lá cờ Iran đi tới đống đổ nát của cơ sở cảnh sát bị tập kích ở Tehran ngày 4/3. Ảnh: AP

Tuy nhiên, các quan chức chính quyền Trump vẫn tiếp tục bảo vệ cuộc chiến. “Lực lượng quân sự vĩ đại nhất thế giới từng biết đến đang hành động vượt tiến độ và thể hiện xuất sắc”, Thư ký báo chí Nhà Trắng Karoline Leavitt phát biểu trong buổi họp báo ngày 25/3.

Bộ Chỉ huy Trung tâm Mỹ (CENTCOM) cho biết hơn 10.000 mục tiêu trên khắp Iran đã bị tấn công.

Hơn 3.000 người đã thiệt mạng trên khắp Trung Đông kể từ khi xung đột bùng phát. Tại Iran, các cuộc tập kích của Mỹ và Israel đã khiến hơn 1.900 người thiệt mạng. Ít nhất 1.000 người tử vong ở Lebanon và 18 người ở Israel. Phía Mỹ cũng ghi nhận 13 quân nhân thiệt mạng.

“Đất nước đang bị phá hủy. Điều duy nhất tôi muốn là chiến tranh kết thúc. Chúng tôi không thể chịu đựng thêm những tiếng nổ kinh hoàng và nỗi lo âu đeo bám mỗi ngày”, một người dân Iran giấu tên cho hay.

Mỹ thừa nhận mới phá hủy được khoảng 1/3 kho tên lửa IranTheo các nguồn thạo tin của hãng thông tấn Reuters (Anh), Mỹ hiện chỉ có thể khẳng định chắc chắn rằng đã vô hiệu khoảng 1/3 kho tên lửa đồ sộ của Iran, trong bối cảnh chiến dịch chung của Mỹ và Israel tiến hành nhằm vào quốc gia này sắp bước sang tháng thứ hai. Tên lửa Iran phóng trong một cuộc...